درسنامه آموزشی علوم و معارف قرآنی (1) کلاس دهم معارف

درس 11: الگوسازی

بازدید128

تاریخ بروزرسانی1404/08/3

قرائت: سورهٔ احزاب، آیات 21 تا 34

لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کَانَ یَرْجُو اللَّهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَکَرَ اللَّهَ کَثِیرًا ﴿21﴾ وَ لَمَّا رَأَی الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَٰذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ مَا زَادَهُمْ إِلَّا إِیمَانًا وَ تَسْلِیمًا ﴿22﴾ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مَا بَدَّلُوا تَبْدِیلًا ﴿23﴾ لِیَجْزِیَ اللَّهُ الصَّادِقِینَ بِصِدْقِهِمْ وَ یُعَذِّبَ الْمُنَافِقِینَ إِنْ شَاءَ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ إِنَّ اللَّهَ کَانَ غَفُورًا رَحِیمًا ﴿24﴾ وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِغَیْظِهِمْ لَمْ یَنَالُوا خَیْرًا وَ کَفَی اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ الْقِتَالَ وَ کَانَ اللَّهُ قَوِیًّا عَزِیزًا ﴿25﴾ وَ أَنْزَلَ الَّذِینَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ مِنْ صَیَاصِیهِمْ وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِیقًا تَقْتُلُونَ وَ تَأْسِرُونَ فَرِیقًا ﴿26﴾ وَ أَوْرَثَکُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِیَارَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ وَ أَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا وَ کَانَ اللَّهُ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرًا ﴿27﴾ یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوَاجِکَ إِنْ کُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا و َزِینَتَهَا فَتَعَالَیْنَ أُمَتِّعْکُنَّ وَ أُسَرِّحْکُنَّ سَرَاحًا جَمِیلًا ﴿28﴾ وَ إِنْ کُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْکُنَّ أَجْرًا عَظِیمًا ﴿29﴾ یَا نِسَاءَ النَّبِیِّ مَنْ یَأْتِ مِنْکُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ یُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَیْنِ وَ کَانَ ذَٰلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرًا ﴿30﴾ وَ مَنْ یَقْنُتْ مِنْکُنَّ لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تَعْمَلْ صَالِحًا نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَیْنِ وَ أَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا کَرِیمًا ﴿31﴾ یَا نِسَاءَ النَّبِیِّ لَسْتُنَّ کَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَیْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ وَ قُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا ﴿32﴾ وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَ لَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیَّةِ الْأُولَیٰ وَ أَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَ آتِینَ الزَّکَاةَ وَ أَطِعْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا ﴿33﴾ وَ اذْکُرْنَ مَا یُتْلَیٰ فِی بُیُوتِکُنَّ مِنْ آیَاتِ اللَّهِ وَ الْحِکْمَةِ إِنَّ اللَّهَ کَانَ لَطِیفًا خَبِیرًا ﴿34﴾

بیان زیبای حروف ساکن (قلقله)

برای بیان زیبای پنج حرف «ق ط ب ج د» در حالت سکون، باید این حروف با تکان کوچکی تلفظ شوند.

به نمونه‌های زیر توجه کنید:

قُل هُوَ اللّٰهُ اَحَد
اَللّٰهُ الصَّمَد
لَم یَِلد وَ لَم یولَد
سُبحانَ اللِّٰه
یَجعَل لَهُ مَخرَجًا
مَقدورًا

دقت کنید که به هنگام وقف که حرکت خوانده نمی‌شود و حرف ساکن می‌شود نیز این حروف باید به طور واضح تلفظ شوند. مانند:

فَاحکُم بَینَ النّاسِ بالحَقِّ
بِالعَشِیِّ وَ الاِشراقِ
فی عِزَّة وَ شِقاقٍ
ما لَها مِن فَواقٍ

این قاعده را در هنگام قرائت آیات زیر تمرین نمایید:

خَلَقتنَی مِن نارٍ وَ خَلقَتَهُ مِن طینٍ
تَبصِرَة وَ ذِکریٰ لِکُلِّ عَبدٍ مُنیبٍ
مِن کُلِّ زَوجٍ بَهیجٍ
وَ قَد اَحَطنا بما لَدَیهِ خُبرًا

1- هر یک از دانش آموزان با مراجعه به قرآن کریم دو مورد از نمونه‌های قلقله را یافته و در کلاس تلفظ نمایند.

2- آیات 1 تا 9 سورهٔ فتح را از روی صفحه 511 قرآن کامل با رعایت قواعد تجویدی دروس گذشته بخوانید.

زبان هدایتی قرآن (2)

«الگو سازی»:

یکی از مهم‌ترین ابزار تعلیم و تربیت که تأثیر فراوانی در شکل دادن شخصیت فرد و جامعه دارد، ارائه نمونه‌ها و الگوهای اخلاقی و رفتاری است. انسان زمانی که با یک شخصیت الگو روبه‌رو می‌شود و کمال مطلوب خویش را در او پیدا می‌کند، از نظر عاطفی نوعی نزدیکی و هماهنگی بین خود و الگو می‌بیند و به دنبال آن تحت تأثیر الگو قرار می‌گیرد و رفتارش را با آن هماهنگ می‌کند و از او درس می‌گیرد.

از این‌رو، معرفی الگوهای نیکوکاری به انسان‌ها، ایشان را به انجام این نیکی‌ها تشویق می‌نماید و انگیزه انجام این رفتارها را در ایشان بیش از گذشته افزایش می‌دهد.

قرآن کریم که کتاب هدایت بشر است، در جای جای خود، بهترین الگوهای زندگی را برای انسان‌ها معرفی نموده است و مخاطبان خود را به درس گرفتن از زندگی ایشان دعوت کرده است.

«الگو» به زبان عربی معادل «اسوه» می‌باشد. قرآن از این کلمه برای معرفی دو تن از پیامبران الهی استفاده می‌کند و زندگی ایشان را بدون استثناء نمونه‌ای برای همه مؤمنان می‌داند. نام این دو پیامبر در این آیات آمده است:

قرآن در آیات مختلف، از این دو پیامبر بسیار یاد می‌کند و به جلوه‌های گوناگونی از اخلاق و رفتار پسندیده ایشان اشاره می‌کند.

در آیات زیر به کدام رفتار حضرت ابراهیم یا رسول خدا (ص) اشاره شده است؟

سورهٔ هود، 75
سورۀ نحل، 120
سورهٔ فتح، 29
سورهٔ قلم، 4
سورهٔ توبه 128

البته قرآن کریم جز این دو پیامبر، در بعضی از سوره‌ها، داستان‌هایی از زندگی دیگر پیامبران و صالحان را بیان می‌کند و از این طریق، انسان‌ها را با اخلاق و رفتار پسندیده ایشان آشنا می‌کند. اعمال و رفتار انبیاء و بندگان صالح خدا، سرشار از نکات تربیتی بوده که الگوبرداری از ایشان، زمینه هدایت بشر را فراهم می‌آورد.

در اینجا به معرفی دو نمونه از آنها می پردازیم:

الف) حضرت زکریا (ع):

حضرت زکریا (ع)، یکی از پیامبران صالح خداست که بسیار مورد لطف و رحمت الهی بوده است. در یکی از این سوره‌ها، دلیل این لطف و رحمت به او و همسرش اینگونه بیان می‌شود:

... إِنَّهُمْ کَانُوا یُسَارِعُونَ فِی الخَیرَاتِ، وَ یَدعُونَنَا رَغَبًا وَ رَهَبًا، وَ کَانُوا لَنَا خَاشِعِینَ_{انبیاء، آیهٔ 90}

این رفتارها می‌تواند الگویی برای یک مؤمن قرار گیرند تا با مداومت به آنها، زمینه بهره‌مندی از رحمت و هدایت الهی بیش از گذشته برای ایشان فراهم گردد.

ب) حضرت آسیه (س):

آسیه، همسر فرعون با وجود نزدیکی به فرعون و برخورداری از یک زندگی اشرافی، به حضرت موسی(ع) ایمان آورد. او دنیا را با مظاهر فریبنده‌اش و گنج‌های فراعنه و قصرهای مجلل و باشکوه را هیچ انگاشت و با ایمان به پروردگار در مقابل فرعون و رفتارهای وی ایستاد و نمونه‌ای برای مؤمنان شد:

وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ، إِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لِی عِندَکَ بَیتًا فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ_{تحریم، آیهٔ 11}
و خداوند برای مؤمنان به همسر فرعون مثل زده است در آن هنگام که گفت: پروردگارا! خانه‌ای برای من نزد خودت در بهشت بساز، و مرا از فرعون و کار او نجات ده و مرا از گروه ستمگران رهایی بخش.

البته خوب است بدانیم که قرآن کریم، علاوه بر معرفی الگوهای مثبت، الگوهای منفی را نیز برای انسان‌ها معرفی نموده است.

آیات قرآن، شخصیت‌های منفی و عاقبت سوء آنها را چنان برای مخاطب ترسیم می‌کند که نوعی تنفّر و دلزدگی در فرد نسبت به آن شخصیت‌ها پدید می‌آید. اطلاع از رفتار نادرست این شخصیت‌ها و ویژگی‌های منفی آنان، موجب می‌گردد فرد زشتی این رفتارها را به صورت ملموس‌تری درک کند و از آنها اجتناب نماید.

به عنوان نمونه خداوند در این آیه، اقوامی را که سنت آباء و اجداد خود را بر سخن پیامبران ترجیح می‌دادند، به عنوان الگوهای منفی معرفی می‌کند تا مخاطبان با آگاهی از زشتی کار آنان و سرانجام سوءشان، از این رفتار اجتناب کنند:

وَ کَذَٰلِکَ مَا أَرْسَلنَا مِنْ قَبلِکَ فِی قَریَةٍ مِنْنَذِیرٍ إِلَّا قَالَ مُترَفُوهَا، إِنَّا وَجَدنَا آبَاءَنَا عَلَیٰ أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلَیٰ آثَارِهِم مُقتَدُونَ ...، فَانتَقَمنَا مِنهُم فَانظُر کَیفَ کَانَ عَاقِبَةُ المُکَذِّبِینَ_{زخرف، آیهٔ 23 و 25}
و این‌گونه در هیچ دیاری پیش از تو پیامبر انذار کننده‌ای نفرستادیم مگر اینکه ثروتمندان مست و مغرور آن گفتند: ما پدران خود را بر آئینی یافتیم و به آثار آنان اقتدا می‌کنیم ... به همین جهت از آنها انتقام گرفتیم؛ بنگر پایان کار تکذیب کنندگان چگونه بود.

در این آیات، داستان زندگی کدام پیامبران الهی بیان شده است؟

سورهٔ مریم، 55-54
سورهٔ انبیاء، 88-87

چه الگوهایی از زندگی ایشان در این آیات بیان شده است؟

حفظ نور: سوره انفظار

آیات شریفه سوره انفظار را براساس برنامهٔ پیشنهادی دبیر محترم حفظ کنید.

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمَٰنِ الرَّحِیمِ
إِذَا السَّمَاءُ انفَطَرَت ﴿1﴾ وَ إِذَا الکَوَاکِبُ انتَثَرَت ﴿2﴾ وَ إِذَا الْبِحَارُ فُجِّرَت ﴿3﴾ وَ إِذَا الْقُبُورُ بُعثِرَت ﴿4﴾ عَلِمَت نَفسٌ مَا قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَت ﴿5﴾ یَا أَیُّهَا الْإِنسَانُ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ الکَرِیمِ ﴿6﴾ الَّذِی خَلَقَکَ فَسَوَّاکَ فَعَدَلَکَ ﴿7﴾ فِی أَی صُورَةٍ مَا شَاءَ رَکَّبَکَ ﴿8﴾ کَلَّا بَل تُکَذِّبُونَ بِالدِّینِ ﴿9﴾ وَ إِنَّ عَلَیکُم لَحَافِظِینَ ﴿10﴾ کِرَامًا کَاتِبِینَ ﴿11﴾ یَعلَمُونَ مَا تَفعَلُونَ ﴿12﴾ إِنَّ الْأَبرَارَ لَفِی نَعِیمٍ ﴿13﴾ وَ إِنَّ الفُجَّارَ لَفِی جَحِیمٍ ﴿14﴾ یَصلَونَهَا یَومَ الدِّینِ ﴿15) وَ مَا هُم عَنهَا بِغَائِبِینَ ﴿16﴾ وَ مَا أَدرَاکَ مَا یَومُ الدِّینِ ﴿17﴾ ثُمَّ مَا أَدرَاکَ مَا یَومُ الدِّینِ ﴿18﴾ یَومَ لَاتَملِکُ نَفسٌ لِنَفسٍ شَیئًا وَ الْأَمرُ یَومَئِذٍ لِلَّهِ ﴿19﴾

برای مطالعه: ترجمه سوره اِنفطار

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
آن زمان که آسمان (کرات آسمانی) از هم شکافته شود، (1) و آن زمان که ستارگان پراکنده شوند و فرو ریزند، (2) و آن زمان که دریاها به هم پیوسته شود، (3) و آن زمان که قبرها زیر و رو گردد (و مردگان خارج شوند)، (4) در آن زمان هرکس می‌داند آنچه را از پیش فرستاده و آنچه را برای بعد گذاشته است، (5) ای انسان! چه چیز تو را در برابر پروردگار کریمت مغرور ساخته است؟! (6) همان خدایی که تو را آفرید و سامان داد و منظم ساخت، (7) و در هر صورتی که خواست تو را ترکیب نمود. (8) (آری) آن‌گونه که شما می‌پندارید نیست؛ بلکه شما روز جزا را منکرید! (9) و بی‌شک نگاهبانانی بر شما گمارده شده است (10) فرشتگانی والا مقام و نویسنده (اعمال نیک و بد شما)، (11) که می‌دانند شما چه می‌کنید! (12) به یقین نیکان در نعمتی فراوانند. (13) و بدکاران در دوزخند، (14) روز جزا وارد آن می‌شوند و می‌سوزند، (15) و آنان هرگز از آن غایب و دور نیستند! (16) تو چه می‌دانی روز جزا چیست؟! (17) باز چه می‌دانی روز جزا چیست؟! (18) روزی است که هیچ‌کس قادر بر انجام کاری به سود دیگری نیست، و همه امور در آن روز از آن خداست! (19)

محتوای کلی سوره اِنفطار

در این سوره به اتفاقات هنگام برپایی قیامت و اوضاع نیکان و بدکاران در آن هنگام اشاره شده است. پس از آن خداوند متعال انسان را به سبب گردن‌ کشی در پیشگاه خود مورد سؤال قرار می‌دهد. همچنین در این سوره به ثبت و ضبط اعمال انسان اشاره شده است.